DICIEMBRE, 2025 (79-96)Número 27
CHIMBORAZO AYLLULLAKTAKUNAPAK
LLAMAKUNA: LLAKTAKUNAPAK
ALLI KAWSAYPAK, PACHAMAMAPAK
HUNUYAYTA HARKAYPAK SHUK KUTICHI
THE IMPORTANCE OF LLAMAS IN THE INDIGENOUS
COMMUNITIES OF CHIMBORAZO: A RESPONSE TO
CLIMATE CHANGE AND RURAL DEVELOPMENT
LA IMPORTANCIA DE LAS LLAMAS EN LAS
COMUNIDADES INDÍGENAS DE CHIMBORAZO:
UNA RESPUESTA AL CAMBIO CLIMÁTICO Y AL
DESARROLLO RURAL
DOI: https://doi.org/10.37135/chk.002.27.04
Artículo de Investigación
Recibido: (01/04/2025)
Aceptado: (30/07/2025)
1Universidad Nacional de Chimborazo, Vicerrectorado de Investigación,
Vinculación y Posgrado, Riobamba, Chimborazo, Ecuador, email: ltuaza@unach.
edu.ec
Luis Alberto Tuaza Castro1
CHIMBORAZO AYLLULLAKTAKUNAPAK LLAMAKUNA: LLAKTAKUNAPAK ALLI KAWSAYPAK,
PACHAMAMAPAK HUNUYAYTA HARKAYPAK SHUK KUTICHI
Número 27 / DICIEMBRE, 2025 (79-96)
80
Kuchulla ishki chunka pishka watakunapika, Chimborazo marka ayllullaktakunapika, tawka runakunami
llamakunata wiñachishpa llankakunkuna. Ayllullaktakunata pushakkunawan rimanakukpika,
llamakuna runakunapak kawsayta, allpa kawsarichun, allpa ama llatanlla sakirichun yanapashkatami
rikuchinkuna. Kay yuyayta hapishpa, kay killkapika, llama wiwakunana Chimborazo ayllullakta
runakunapak imakashkata, imamanta kay wiwakuna chinkarishkamanta, kunan punchakuna, runakuna
imalla llankaykunata yanapak tantarikunawan llamakunata tikra charinkapak rurakushkakunamantami
rikuchin. Llamakunamanta yuyaykunata pallankapakka, Ecuador mamallakta, Chimborazo marka,
Pungalá, Calpi kitilli, ayllullaktakunapi llamakunata wiñachinkapak tantarikunatami rikushkani.
Chashnallatak, chunka sukta llamata wiñachikkunawan, ayllullaktata pushakkunawan, yanapak
runakunawanpashmi paktata rimanakushkanchik. Kay killkapika, llamakuna runakunapak kawsaypak
ashka hatun kashkata, kawsayta allichinkapak alli kashkata, allpata allichishkata, runakunapak alli
kawsay tiyachun yanapakkunapak llankaykuna allikashkatapashmi rikuchin.
SAPI SHIMIKUNA: Llamakuna, runakuna, ayllullaktakuna, kawsaypak llankaykunapash
Over the last twenty-ve years, indigenous communities
have dedicated themselves to raising llamas. According
to conversations with their leaders, they believe that
llama breeding enhances their quality of life, promotes
soil fertility, and helps prevent soil erosion. Therefore,
this initiative enables the conservation of páramos
aected by the advance of the agricultural frontier
and climate change, two topics that this author has
investigated during the period from 2018 to 2025.
This article examines the signicance of llamas for
indigenous peoples, the factors that contributed to
the decline of these animals in the central Andes of
Ecuador, and the initiatives aimed at their recovery
within the context of development cooperation. In
research employing an ethnographic approach to
the experiences of llama projects established in the
indigenous communities of the Pungalá and Calpi
Parishes in Chimborazo Province, Ecuador, in-
depth interviews were conducted with 16 individuals,
including llama producers, community leaders, and
project managers. The study demonstrates that llamas
are closely linked to the lives of indigenous people,
improving living conditions and helping to restore soil
quality. It also demonstrates that llama production is a
key factor in development cooperation programs, as it
responds to the needs of indigenous communities.
KEYWORDS: Llamas, indigenous people,
communities, development
En los últimos veinticinco años, las comunidades
indígenas se dedican a la crianza de las llamas. De
los diálogos mantenidos con los dirigentes, ellos
consideran que la crianza de llamas mejora la calidad
de vida, fomenta la fertilidad de los suelos y detiene
la erosión de la tierra. Por tanto, esta iniciativa
permite la conservación de los páramos afectados
por el avance de la frontera agrícola y el cambio
climático, dos temas que este autor ha investigado en
el periodo 2018 – 2025. En este artículo se analiza
la importancia de las llamas para los indígenas,
las causas que provocaron la desaparición de estos
animales en los andes centrales del Ecuador y las
iniciativas de recuperación de los camélidos andinos
en el campo de la cooperación al desarrollo, a partir de
una investigación con acercamiento etnográco a las
experiencias de los proyectos de llamas instaurados en
las comunidades indígenas de las parroquias Pungalá
y Calpi, de la provincia Chimborazo, Ecuador, donde
se aplicó entrevistas en profundidad a 16 productores
de llamas, dirigentes comunales y gestores de
proyectos. El estudio demuestra que las llamas están
íntimamente vinculadas con la vida de los indígenas,
mejoran las condiciones de vida y contribuyen a
recuperar la calidad del suelo, asimismo, se constató
que la producción de llamas contribuye al éxito de los
programas de cooperación al desarrollo, por cuanto
responden a las necesidades de las comunidades
indígenas.
PALABRAS CLAVE: Llamas, indígenas,
comunidades, desarrollo
UCHILLACHISKA YUYAY
ABSTRACT RESUMEN
CHIMBORAZO AYLLULLAKTAKUNAPAK
LLAMAKUNA: LLAKTAKUNAPAK ALLI
KAWSAYPAK, PACHAMAMAPAK HUNUYAYTA
HARKAYPAK SHUK KUTICHI
THE IMPORTANCE OF LLAMAS IN THE INDIGENOUS
COMMUNITIES OF CHIMBORAZO: A RESPONSE TO
CLIMATE CHANGE AND RURAL DEVELOPMENT
LA IMPORTANCIA DE LAS LLAMAS EN LAS
COMUNIDADES INDÍGENAS DE CHIMBORAZO: UNA
RESPUESTA AL CAMBIO CLIMÁTICO Y AL DESARROLLO
RURAL
Luis Alberto Tuaza Castro
CHAKIÑAN. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades / ISSN 2550 - 6722
81
KALLARI
Runakunapak kawsayka ashka llaki shinami kunan punchakunaka
rikurimukun. Urkukunaka ashalla ukshatami charin. Tarpuna
allpakunapash ashtawan wichiyashpami rin. Ura pampa allpakunaka,
maypi mana pakta yaku tiyashkamantaka ña mana pukushaninchu. Hawa
urkukunapi ña mana uksha tiyakpika yakukunapash chakirishpami
katimun. Shinapash, Chimborazo markapi, Pungalá, Calpi kitilli
ayllullaktakunapika, runakunaka imashina allpata kamanata, urkukunata
kamanata yuyarishpami llamakunata wiñachikunkuna. Imamantatak
llamakunaka ashka alli wiwakuna kan. Llamakunaka imatatak kun.
Urku runakunapak kawsayta rikukupika, paykunapak kawsayka
llamakunawan tantallami kan. Llamakunawanmi, ñawpa yayakuna,
mamakunaka rimakkuna karka, kushiyakkuna karka. Shinallatak,
ñawpa kawsaymanta yachachikuna, takikunapash llamamantami
rimankuna. Shinapish, uni pachakunatami, may ayllullaktakunapika,
llamakunaka chinkarishka karka. Kay yuyaykunata hapishpa, kay
killkapika, llamakunaka runakunapak imatak kan, imashinatak wakin
llaktakunapika llamakunaka chinkarirka, imatatak kay punchakunapika
llamakunamanta runakunaka rurakunkuna, imashinatak llamakunaka
runakunapak kawsayta, allpa mamapak kawsayta yanapan,
tapuykunatami kutichinata munan. Kay killkata rurankapakka,
Chimborazo markapi, Pungalá, Calpi kitilli runakunapak llamamanta
llakaykunatami rikushpa, llama wiwachikkunawan rimanakushpa,
ayllullakta pushakkunawan rimanakushpapashmi llamakunamanta
rikuchishanipani.
IMASHINA RURASHKAMANTA
Kay killkaka runakunapak kawsayta allichinkapak, allpa mamapak
kawsayta sinchiyachinapak runakuna imalla ruraykunata rurakushkata,
yuyakushkatapashmi rikuchin. Mama llaktakunapak hatun tantanakuyka
(ONU), septiembre ishki chunka puncha, ishki waranka chunka pishka
watapika, runakunapak, allpa mamapak kawsay sumak kachunka, imalla
hatun rurana yuyaykunatami kurka. Mishu rimaypika, kaytaka Objetivos
de Desarrollo Sostenible ninmi. Kay hatun rurana yuyaykunapi,
chunka pishka yuyaypika, ama allpakuna llatanlla tukuchun, allpapi
yurakuna, kurukuna, wiwakuna ama tukurichun, yaku pukgiokuna ama
chinkarichun, ama chakishka yutul allpa tukuchun uktashpa yurakunata,
urkukunata kamana, wiñachina, llankana kashkatapashmi willakun
CHIMBORAZO AYLLULLAKTAKUNAPAK LLAMAKUNA: LLAKTAKUNAPAK ALLI KAWSAYPAK,
PACHAMAMAPAK HUNUYAYTA HARKAYPAK SHUK KUTICHI
Número 27 / DICIEMBRE, 2025 (79-96)
82
(ONU, 2015).
Shinallatak, chunka kimsa hatun ruraykuna rurana yuyaypika,
pachamamapi chiri, ashka rupay mirarita, imashina kay llakikuna
runakunapak kawsayta llakichimukushkata uktashpa harkana
kashkamantami rimakun. Kay llakikunaka, tukuy mama llaktakunapi
samayta mapayachin, yakukunata mapayachishka wañuyta apamun,
allpapash ña mana pukun, runakunapash karu llaktakunaman rin.
Shinaka, imashina chay llakikunata harkanamantami rimakun (ONU,
2015).
Kay yuyaykunata hapishpa, runakunawan urkukunamanta
llankankapakmi, ishki waranka chunka pusak watapika, hatun
yachana wasi University of Guelph Mateo MacBurny, Craig Jonhson
yachachikkunawan wankurishpa, Canadá Runakunapak kawsaymanta
riksinapak tantanakuymanta yanapaypa chaskirkanchik (The Social
Sciences and Humanities Research Council). Kay yanapaywanka,
urkukuna imashina kunan punchakunapi kashkamantami killkarkanchik.
Shinallatak, killkakunapi imashina chiripash, kunakpash washa, washa
shuktak tukushpa runakunapak kawsaytapash llakichikushkatami
rikuchirkanchik (Tuaza Castro et al., 2021).
Urkukunapi, tukuy pachamamapi llakikunaka runakuna rurashkami
kan. Wakin runakunaka ñami kay pachapi kawsay tukurikushkata
yuyankuna, shinapash, hatun yachakkunaka runakunallatak, hatun
imatapash ruraykuna, ashka antawakuna, ashka kullita charina
munay kay pachata tukuchikushkatami yuyankuna. Mishu rimaypika
Antropoceno ninkuna. Kay yuyaywanka, runakuna imashina tukuy
paykunapak llankaykunawan, ruraykunawan, pachapak samyta,
tamiata, chirita, rupaktapash rurashpa kawsayta llakichina kashkatami
rikuchin (Arias Maldonado, 2018).
Shinapash, shukta yachaykunaka runakunallatak, manarak ima llakikuna
piyakpi pachamamata kishpichina kashkamantami rimankuna. Imashina
yuyaykunata, ruraykunata runakuna pachamamata kamanapak rurana
kashkatapashmi rikuchin (Krainer & Jácome Estrella, 2023). Kay
yuyaykunata hapishpami, imatatak runakunaka paykunapak urkukunata
kamankapak, ukshata wiñachinkapak, yakuta charinkapak rurakunkuna
nishpami, chunka sukta ayllullakta runakunawan rimanakurkani.
Kay rimanakuykunapika, wakin runakuna, warmikunapash, llamata
charinami sumak kashka, llamawanmi ukshata wiñachi tukunchik,
urkukunata kamay tukunchik, runa kawsayta alli tukunchik nishpami
willarkakuna.
Llamakunawan llankayta riksina rayku, Pungalá, Calpi kitilla,
ayllullaktakunamanmi taytakunawan, mamakunawan tantalla
rimakunaman rirkani. Kay ayllullaktakunapika, ishki waranka
watakunamantami, runakunaka, Riobamba Diócesispak yanapaywan
ashka llamakunata charinkuna. Shinallatak, llamapak millmatapash
yakuwan pushkanawanmi pushkashpa katunkuna. Taytakuna
Luis Alberto Tuaza Castro
CHAKIÑAN. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades / ISSN 2550 - 6722
83
mamakunataka, kankunapakka imatak llamakunaka kan nishpami
tapurkani. Shinallatak, imashinatak allpapak kawsayta llamakunaka
alliyachishka, imatatak llamakunawanka rurankichik, nishpapashmi
tapurkani.
Pungalá, Calpi runakunawan, warmikunawanka kichwa rimaypimi
rimanakurkani. Runakunawan kichwapi rimayka, paykunapak
kawsayta, yuyaykunata paktata yachanapakmi yanapan. Imashinatak
mana ayllullaktakunaman rishpa, yayakunawan, mamakunawan
rimanakushpaka, runakunapak kawsaymanta, yuyaykunamantaka
hamuntay tukunchik. Mana ayllullaktapi kawsak runakunawan
rimashkamantami, wakin Ecuador mamallakta tantanakuykunapi
llankak runakuna, yanapana, tantanakuypi llankak runakunapash
mana pakta ima ruraykunatapash runakuna mañashka shinaka ruray
tukunkuna. Chimborazo runakunapak kawsayta rikukpika, tukuy laya
yanapaykuna, llankaykuna, yanapak tantanakuykunapash tiyashkata,
shinapash paykunapak kawsayka manarak alli tukushkatami rikunchin.
Shinapash, llamakunamanta rimakpika, paykunapak mikuyta llamakuna
allichishkatami rikunchik.
Llamakunawan llankaymanta, kawsaymanta tapunkapakka,
yuyakkunawanmi, ñan kuchukunapi, allpata llankakuypi,
tantanakuykunapi rimarkani. Paykunapak karashka yuyaykunataka,
kamukunapi, killkakunapipash imalla llamakunamanta yuyashka
yuyaykunawanmi tantachirkani, katitaka killkarkani.
RIKUCHIKUNA RIMAKUYKUNAPASH
Urkukunamanta, yachaykunaka imashina kunan punchakuna, uksha
tukurimukushkamanta, runakunapay tarpuna allpakuna ashtawan
hawakunaman llukshikushkamantami rikuchinkuna. Urkukunata
kamachinapak hatun yanapay, Consorcio para el Desarrollo Sostenible
de la Ecoregión Andina (CONDESAN) tantanakuyka, kay watakunapi
ashka urkukuna tukurishkata, llatanlla sakirishkatami rikuchin
(CONDESAN, 2025). Robert Hofstede, Patricio Mena-Vásconez,
Esteban Suárez yachakkunapak yuyaypika urkukuna, ukshakuna
illakllaka, yaku chinkarinka, urkukunapi kawsak runakunapash, may
karu llaktakunata rinka, mikunapash chinkarina kashkatami rikuchin
(Hosfstede et al., 2023).
Tukuy laya llakikuna hapikpipash, runakunaka mana maki markashka
sakirinata yachankunachu. Ñawpa pachakunamantami, urkuka
paykunapak ashka hatun alli kashkata yachankuna. Urkukunaka mana
ukshallachu kan. Urkuka ukshata kun, yakuta kun, wiwata, hiwatapashmi
karan. Shinallatak uksha ukupika tukuy laya kuru, chuspikuna,
palukuna, hambatukuna, pishkukuna, atukkuna, tarukakuna, shuktak
CHIMBORAZO AYLLULLAKTAKUNAPAK LLAMAKUNA: LLAKTAKUNAPAK ALLI KAWSAYPAK,
PACHAMAMAPAK HUNUYAYTA HARKAYPAK SHUK KUTICHI
Número 27 / DICIEMBRE, 2025 (79-96)
84
wiwakunapashmi tiyankuna. Urkuwanmi runakunaka parlanakunkuna.
Hawa urkuta michinaman rishpapash, runakunaka mana chulunlla
kankunachu. Urkumanmi kaparin. Kushi kashpa, urkuman takin,
wakakushpa urkumanmi llakikunata willan, urkukunamantami
sumak ayllupi kawsanapak yachachikuna tiyan. Yuyakkunaka, urkupi
solterawan condorwan tupanakushpa sawarimantami yachachinkuna.
Urkupi ashkuwan soltera waynayashkamantapash willan. Allpamanta
makanakuykunapi, runakuna urkukunapi tantanakushkamantapashmi
yuyakkunaka yuyarishpa rimankuna (Tuaza Castro, 2017a).
Llakikuna hapikpika, runakunaka uktami tantanakunata yachankuna.
Ñankunata paskanapak, uktashpa wasichinkapak, yakuta charinkapak,
ukta allpata allichinkapak, murukunata pallankapak minkakunatami
rurarkakuna. Ñawpa pachakunapika, allpapash alli pukuchunka,
wiwa wanukunatami shitakkuna karka. Allpata tamia pacha ama
yaku apashparichunpash larkakunata paskakkarka. Hawa urkukunapi
kuchakunata wiñachikkuna karka (Murra, 1972). Chakrakunapash
sumakta tarpurkakuna. Allpata sumakta yapushpa, hiwakunata
chaspishpa, rumikunata anchuchishpa, murukunatapash shikan
shikantami tarpurkakuna. Shuk wataka papata, shuktak wataka sarata,
alvista, habastapashmi tarpurkakuna. Ña kati watakunami shuk
murullata tarpurkakuna; yapuytapash, tractorkunawan yapurkakuna.
Murukunatapash ña mana mahatawan tarpushpa, yanka mapa quimico
wanullawan tarpurkakuna.
Ña urkukuna llatanlla sakirikukpi, allpakuna mana pakta pukukpi,
runakunaka shuktak llankaykunata mashkakunkuna. Wakin
ayllullaktakunapika, yurakunata tarpukunkuna. Maypika, chakrakunata
mahatallawan pukuchinkapak yuyarishpa llankakunkuna. Shinallatak,
ovejakunata, wakrakunata, kuchikunata, kuykunata, atallpakunata
wiñachikunkuna. Shinapash, wakra, ovejakunaka urkukunapi wiñakuk
hiwakunata paykunapak chakiwan sarushpa llakichishkamantami, may
ayllullaktakunapika ashalla ovejakunata chari kallarimunkuna. Kutin,
wakin llaktakunapika, kuyaywan llamakunata charita kallarikunkuna.
Ña Chimborazo tawka ayllullaktakunapimi llamakunaka tiyan,
alpakakunapash tiyan. Wawakuna kashpa, yuyaykuna kashpa llama
pushashka, chakrakunapi, ñankunapi rikurinkuna. Chismaute, hawa
Guamote urkukunapika, wawakunaka llamapi tiyarishka, yachana
wasiman rinkuna, yantata mashkanaman rinkuna.
Llamakunaka urku runakunapakka wiñaymanta paykunapak kawsaymi
kan (Guamán, 2010). Yuyaykunapi, yachaykunapi, ñawpamanta
rimaykunapi, turuwan rurashkakunapi, takikunapi, pukllaykunapipash
llamakunamantami rimankuna. Chimborazo, Cañar, Imbabura
markakunapika, llamanta sumak takikunami tiyan:
Ay, ñuka llama de mi vidalla,
Hawa urkutacha purikun,
Luis Alberto Tuaza Castro
CHAKIÑAN. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades / ISSN 2550 - 6722
85
Ura pampatachari shamukun.
Ay, ñuka llama de mi vidalla.
Imbabura, Cotopaxi markakunapika, kari wamprakunami llamamanta
kashna takinkuna:
Ñuka llama de mi vida, yana shikimi kaparka,
Ñuka llama de mi vida, tinpuk sikimi kaparka.
Ñuka llama de mi vida ñukawan purik kaparka,
Ñuka llama de mi vida, ñuka machakpi chinkashka (Runallakta,
2015).
Kay llamaman takiwanka, paykunapak warmi kana kuytsakunamanmi
kashna takikkuna karka. Karintik, warmintik imashina
puñunakunakunata, mana pakta achikta rimay tukushpami,
warmikunamanka llamawan shipapurashpa takikukuna karka. Runa
ayllullaktakunapika, kunankamami, wamprakunaka paykunapak
kusa, warmi kanawan imashina tantarinamanta, aychayanamanta
yayamamanka mana willay tukunkukuna. Ashka pikayrakmi tiyan.
Shinapash, llamaman takishpa, warmikanata, kusakanta llamawan
shimpapurashpaka, mana manchashpallami rimay tukunkuna.
Shinallatak, ñawpa punchakunapika warmikanata ari nichinapakka
llama aychata, ashtawanka llama umatami, kari wamprakunaka
kuytsakunaman karak karkakuna. Moyamanta Mama Isabel Sisaka, kay
ñawpa punchakunapi kashna tukushkatami rimarka, “Ñuka yayapak
panipak churika, shuk punchaka Guarandamanmi rirka. Chay llaktapimi
ashka hiwata katukrirka. Chay katushka kullkiwanka mikuykunata
yayamamapak apamurka, shinallatak, warmi kanata arinichinapakka,
hatun llama umatami apamushka karka. Mikunakunataka aparishka,
llama umataka markashkami chayamurka” (I. Sisa, rimanakushka, 02
de abril de 2016).
Runakunaka llamakunawanmi rimarka, yuyarirka, kushikurka,
wakarkakunapash. Llamakunaka paykunapak kawsaypi, runakuna shina,
wasi uku ayllu shina kashkatami yuyarkakuna. Gramapampamanta,
Ramona Vimos mamaka kashnami nin, “wakin ñukanchik runakunapak
kawsaypi, puripika manapash piwan hawalla rimay tukunchikchu.
Wakinka riparan, riman, piñan, ahan. Wiwakunaka mana chashnachu
kan. Llama wawakunata charinchik, paykunawan rimanchikka,
parlanchikka. Wakakpi uyan, wiki ñawimanta urmakukpi rikushpa
llakin” (R. Vimos, rimanakushka, 9 de marzo de 2021). Shinallatak
Jatari Campesino ayllullaktaman, mama Alejandrina Miñercajaka
kashnami nin,
Ñukaka yuyak kashkamantaka mana ña wawakunata
charinichu. Ushushikuna, churi karupimi kawsan. Ñuka kusa
wañushkapash ña unimi, shinaka sapallami kani. Pipi mana
shunkuta churaypakchu kani. Ima llaki. Llamakunapimi
CHIMBORAZO AYLLULLAKTAKUNAPAK LLAMAKUNA: LLAKTAKUNAPAK ALLI KAWSAYPAK,
PACHAMAMAPAK HUNUYAYTA HARKAYPAK SHUK KUTICHI
Número 27 / DICIEMBRE, 2025 (79-96)
86
shunkuta churani, paykunawanmi parlani, rimanakuni. ‘Riki
wawa, ñukaka llakillami kani’ nikpika, sinkata, shimita ñuka
ñawipi churashpami muchan (A. Miñercaja, rimanakushka, 09
de noviembre de 2020).
Chashnallatak, runakunaka, llamakuna kushikuyta kushkatami
yuyankuna. Cruz urku ayllumanta, mama Jacinta Carguachika,
kashnami nin:
Ñukaka manarak llamakuna kay ayllullaktapi tiyakpika,
ovejakuna, kuchikuna, wakrakuna, chantazukuna apashkami
purik karkani. Maypika, kay wiwakunaka atinallata munankuna,
kallpashpa rinallatami munankuna. Hillu wiwakunakarin, mashna
makay, mashna rimaypash manatak uyanata yachankunaka.
Kutin llama de mi vidaka, mana piñachin, mana mapayachin.
Ismashpapish, chayllapi isman, purinatapish allilla purin,
chashnami ashkata kushichin (J. Carguachi, rimanakushka, 21
de noviembre de 2019).
Ari, kushi illakllaka, runakunaka llakillami kawsankuna.
Llamakunamanta, runakunaka asinkuna, kushiyankuna,
sinchiyankunapash. Shinallatak wakin yuyakkunaka, llamakunamanta
uni watakunata kawsashkatami yuyankuna. Mama María Natividad
Buñayka kashnami nin:
Ñawpa taytakunaka unitami kawsakkuna kashka. Tayta Pascual
Buñaytaka, ñalla patsak watata charikrikushpa wañushkatami
pampanchik. Imamantatak chashna uni watakunata kawsarka.
Payka wiwa wawakunawan kawsarkaka. Ña ovejitakuna
pushashka. Ña llama wawakuna apashka purik karkaka.
Chulunlla washa pampapi michikukpika, ñapish llamakunawan
parlakuk, takikuk karkaka (M. Buñay, rimanakushka, 20 de
octubre de 2021).
Kunan punchakunaka, tukuy ayllullaktakunapimi, runakunaka uma
nanaywan ashkata ñakarinkuna. Chay nanaykunataka hampik runakunaka
mishu shimipika estrés, ansiedad ninkunami (OMS, 2022). Ñawpa
yayakunaka, wiwakunawan kawsashkamantaka, chay unkuykunataka
mana charirkakunachu. Ima nanaykuna, unkuykunatapash hawallami
mishakkuna karka. Llakilla kashpaka, llamakunawan rimanamanmi
rikkuna karka. Ashka manchaywan kashpaka, llamata muchashpa,
ukllarishpami hawalla alli tukukkuna karka. Wakakushpaka, llamata
ukllarishpa, paywan parlashpami ña kushilla hatarikkuna karka.
ÑAWPA PACHAKUNAMANTA LLAMAKUNA
Llamakunamanta yachak runakunaka, chusku waranka
Luis Alberto Tuaza Castro
CHAKIÑAN. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades / ISSN 2550 - 6722
87
watakunamantami ñawpa yayakuna, mamakuna llamakunataka
runakunawan kawsanata yachachirkakuna ninmi (Murra, 1972).
Ñawpa pachakunapika, imashinami kunan punchakunakama vikuña,
guanakukuna kacharishka purinkuna, chashnallatakmi llamakunaka
pampakunapi, kinrikunapi, urkukunapi kacharishka kawsak karkakuna.
Ña runakunawan kawsanata yachachishkamanta pachaka, millmata,
aychata, yawarta, wanukunata, kuyaykunatapashmi llamakunaka
kurkakuna. Runakunaka llamakunaka paykunapak wasi uku ayllu
kashkatami yuyarkakuna. Chaymantami takikunapi, rimaykunapi
kunankama, ñuka kawsay llamalla nishpa takinkuna.
Ñawpa inca yayakunapak, mamakunapak pachapika llama aycha
mikuna, llama millmawan awashka churana, llama karakunawan
pillurinaka ashka hatunmi karka. Millmapash, karapash, ashka
kullkimi valik karka. Shinallatak, llaktan llaktankunata purinapakka,
Inca yayakunaka llamakunatami mutsurirkakuna. Llamakunamanmi,
mikunakunata, kullkita, kurita apachikkuna karka. Perumanta ñawpa
kawsaymanta hatun yachak yaya John Murraka (Murra, 1972),
incakunapak kawsaypi llamakunamanta rimashpaka, llamakunaka
ashka kuri kashkatami rikuchin. Yaya Murrapak yuyaypika, incakunaka
llamata wañuchishpami, pachakamakman, yaya Intiman rikuchikkuna
karka ninmi. Shinallatak, llama millmawan sumak awashkakunata,
papawan, sarawan, llama aychawan yanushka mikunatapashmi,
incakunaka, chayashka llakta runakunamanka karakkuna karka
ninmi. Incakunami Ecuador mamallaktamanpash, llamakunataka
apamurkakuna. Quito ayllullaktakunamanta, kamakkunamanta, hatun
yachak, Frank Salomonpak rikuchikunapika, incakunaka Otavalo
ayllullaktakunakamami llamakunataka churashkakuna karka ninmi.
Otavalopi, Quito ayllullaktakunapika, hatun pushakkunami llama
aychataka mikukkuna karka ninmi. Shinallatak imakunata apachinapak,
llama millmawan awanapak kashkatapashmi rikuchin. Xunxi, Riobamba
ayllullaktapika, llamakunaka apukunaman wañuchishpa kunapakpash
kashkatami, yaya Salomonka rikuchin (Salomon, 2011, pág. 324 -325).
Incakunaka, ayllullaktakunata Tawantinsuyupi tantachinkapakka,
mana makanakuyllawanchu, mana runakunata wañuchillawanchu
tantachikkuna karka ninmi. Karaykunawan, kumbidaykunawanmi
paykunawan tantachikkuna karka. Chay chakita katishpami, kunan
punchakunakama, karanakuykunapi, mikuypi, upiaypi runakunaka
aylluyankuna. Mayhan imata karakpika runakunaka shinallatakmi
karakkunamanka kutichinkuna. Ima karashkata, ima yanapaytapash
kutichinatakmi kan (Ferraro, 2004). Incakunapak kawsaypika,
llamakunawanmi wankurikkuna karka. Shinallatak yuyaykunata
hapinapi, yuyaykunata wiñachinapi, llaktakunata shayachinapi
llamakunami yanapakkuna karka. Tiwanaku, Tawantinsuyu wiñachipika
llamakunami runakunawan karka (Romero, 2003). Llamakunami
yanapakkuna, kuyayta, mikunata, millmata kararka.
Incakunapak yuyaypika, llamamantaka ima mana yankallachu karka.
CHIMBORAZO AYLLULLAKTAKUNAPAK LLAMAKUNA: LLAKTAKUNAPAK ALLI KAWSAYPAK,
PACHAMAMAPAK HUNUYAYTA HARKAYPAK SHUK KUTICHI
Número 27 / DICIEMBRE, 2025 (79-96)
88
Karaka, millmaka churanakunata ruranapakmi karka. Aychata mikushka
katika, tullukunapash, wishilla, akchata nakcharina, papata llushtina,
awana pushkata churanapashmi karka. Pulinguimanta, yaya Juan
Toaza nik karka, “kay pushkata yallichina kartunka. agujapash, llama
tullumanta rurashkami kan. Ñawpa yayakunapak pachamantami kay
kartuntaka charini. Kay kartunka, llama tullumanta rurashkami kan” (J.
Toaza, rimanakushka, 12 de julio de 2021) Llamakunapak yawarpash,
hampirinapak upianami karka. Llama wanukunapash, tarpushka
allpakunata pukuchinapakmi karka. Mama María Jayaka ninmi, “kunan
punchakunami allpapash irki kan. Ñawpak yuyukkunaka, incakunapak
pachapika ashka sumak mikuykuna tiyashkatami parlarkakuna.
Allpapash ashkata pukushkatami ninkuna. Llama wanumantatikchari
chashnaka kakri. Kunan kamallatak, llama wanuwan tarpushka
pampakuna, wichikunaka, tarpuk tarpukkunapakka sumaktami
murukunata pukun” (M. Jaya, rimanakushka, 20 de marzo de 2020).
Shinallatak, ñawpa yaya inkakunaka, Cuskumanta, Quitukamami
llamakunapi, mikunata, churanakunata, makanakunapak warakakunata
apachishpa apamukkuna karka. Chay yayakunapak chakita katishpami,
tawka llaktakunapi, kati runakunapash llamakunapi apachishpa
purikkuna karka. Incakunapak pachapika, chantasupash, apiupash
manarak tiyarkakunachu. Españamanta shamuk runakunami chay
wiwakunataka apamurkakuna.
Incakunapak yuyayta katishpa, ñawpa pachakunamanta yuyakkunaka,
michikkuna hawa pachapi llamakuna, runakunawan purikushkatami
yuyarkakuna. Yachak runakuna, michik runakunaka wichiman hawa
pachata rikushpami, chay llamakuna purikushkata yuyarkakuna.
Chashnami, ima puncha, ima pachakuna chakrakunata tarpunakashkata,
wasichina kashkata, tsakmana, hashmana, murukuna tantachinata
yuyarkakuna. Chay yuyakkuna nishkata katishpa, kunankamami,
yaya mamakunaka, achiklla tutapi wawakunataka kanchaman
llukshichishpami killata, kuyllurkunata rikuchishpa, kashna ninkuna:
“Allitatak rikuyyari, hawa pachapika, llamakuna ñuka taytawantak,
mamawantak purikunka. Manachu rikunki. Paykunatak purikunkunaka,
pukllakuntakkunaka” (J. Remache, rimanakushka, 22 de enero de 2021).
Chismauti ayllullaktamanta, mama Maria Yantalemaka, chashnami
nin: “ñawpa mama wawakunaka, killata, kuyllurkunata rikunata,
chaykunata rikushpa yuyaykunata hapinata yachachikkunami karka.
Mamatak kanka, imatashi mamaka nisha nin, yayaka imatak nisha
nin. Rikukuyta yayaka llamapi tiyarishka rikurinka, nikkunami karka”
(M. Yantalema, rimanakushka, 12 de diciembre de 2020). Ari, ñawpa
yayakuna, mamakunaka, llamakuna, yuyakkuna rikurishpa imata kay
pachapi kawsak runakunaman ima nikushkakunatami yuyakkuna
karka. Chay yuyaykunata katishpami, llankakkuna karka, wawakunata
alli yachachikkuna karka, paykunapak warmiwan wawawan sumak
kawsayta hapikkuna karka, ayllullakta runakunawanmi kishpichinakuk
karka.
Luis Alberto Tuaza Castro
CHAKIÑAN. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades / ISSN 2550 - 6722
89
LLAMAKUNA CHIKKARISHKAMANTA
Españamanta shamuk runakunaka, imashinami tawka runakunata
wañuchishpa chinkachirkakuna, shinallatakmi llamakunataka
chinkachirkakuna. Yaya Juan de Velasco (1946), paypak kamu Quitu
capakpak ñawpa kawsaymanta rimashpaka, rikuchinmi imashina,
Sebastián de Benalcázar, Diego de Almagro España, shuwa runakunaka,
Quituman rikushpaka, yankalla llamakunata wañuchishpa sakishkata
(Velasco, 1946).
Españamanta shamuk runakunaka, runakuna apukunaman
llamakunata wanuchishpa kushtata rikushpami, llamakunaka millak
wiwakunakashkata yuyarkakuna (Salomon, 2011). Llamaka supaypak
wiwa, ashnak wiwa, aychapish tiamuk aycha, millmapish tuksik
kashkatami nirkakuna. Shinami runakunataka ama llamakunata
charichun sakirkakuna. Llamakunapak rantika, kuchita, wakrata,
chitata, ovejakunatapashmi churarkakuna (Velasco, 1946). Kaykunami
mikuna wiwa kankuna nirkakuna. Llama aychata mikukka ashnakyanka,
muspayanka, kunkak shunku kankapashmi nikkuna karka. Chay
rimaykunata uyashpa, chay millak runakunapak yuyaykunata
hapishpami, runakunaka asha, asha llamataka shitarkakuna,
chinkachirkakuna.
Runakunaka llamata sakishpa, chinkachishpaka ovejakunata,
wakrakunata, kuchikunata, chitakunata, apyukunata, chantatsukunata
wiñachi, mirachita kallarirkakuna. Chay wiwakunaka, mayhan
runakunapakka, ashka hatun kanllatami mirarka. Llamakuna illaklla,
warmikuna, wawakunaka chita ñawpachishka, oveja ñawpachishka,
kuchi, allkukunapish pushashkami kawsayta kallarirkakuna. Ari,
ovejakunamantaka millmata, aychata surkurkakunami, shinapash,
mana llama shina kuyayta rikuchik wiwakunachu karka. Ovejakunaka
hillumanpash hillu, atikmanpish atik wiwakunami kankuna. Mashna
takakpipash, mashna kamikpipash, manatak hamuntak wiwakunachu
kan. Kutintak, llamakunaka ashallata mikun, mana atin, rimakpipash
hamuntak wiwakunami kankuna.
Ashka kanlla ovejakuna mirarikpika, pampakunapash, urkukunapash ña
mana paktakchu karka. Mama Rosario Coronel, ñawpa Riobambamanta
rimashpaka rikuchinmi imashina ovejakuna mirakpika, España
runakunaka, Chibunga mayu kuchupi batankunata wiñachishkata
(Coronel, 2003). Kay batankunapimi, oveja millmata takshashpa,
ponchuta, warata, anakuta, kushmata awakkuna karka. Batanpak
kuchulla allpakunapika runakunaka ashka ovejakunatami michikkuna
karka. Ashka ovejakunamantami, San Vicente, Santa Clara, Guallaví,
Cacha ayllullaktakunaka chushak, llatanlla allpakuna tukurka.
CHIMBORAZO AYLLULLAKTAKUNAPAK LLAMAKUNA: LLAKTAKUNAPAK ALLI KAWSAYPAK,
PACHAMAMAPAK HUNUYAYTA HARKAYPAK SHUK KUTICHI
Número 27 / DICIEMBRE, 2025 (79-96)
90
Ovejakuna, chitakunaka ashka hiwatami mikunkuna. Ña maypi mana,
mikuna tiyakpika, allashpa, sapikunatapashmi mikunata yachankuna.
Kutin, llamaka, ashlla hiwakunatami mikun. Ña mana hiwa tiyakpika,
yarikaywan kashpapash, runakuna kacharinakama shuyakunllami.
Yarikachikushpapash, mana allpata allanchu. Españamanta shamuk
runakunaka ovejakunata, chitakunata kay allpakunapi churashpaka
allita rurakunchik nishpami yuyakkunakarka. Kunan rikukpika,
ashpawanpish paykuna apamushka wiwakunaka pachamamata
llakichinkuna, urkuta chinkachinkuna. May oveja, kuchi, chita
mikushka, purishka allpakunaka ña mana alli tukunchu. Urkupish
tukurin, pampa hiwakunapash chinkarinmi.
Españamanta shamuk runakunaka, paykuna pura runakunapak allpata
shuwashpa, rakishpami haciendakunata wiñachirkakuna (Bretón,
2012). Kay haciendakunapika, ovejata, kuchita, wakrata, chitakunata,
apyukunatapashmi churarkakuna. Runakunapak llamakunata,
kuykunataka anchuchirkakuna, chinkachirkakuna. Wakin runakuna,
hacienda kuchullapi llamakunata charikpika wañuchirkakuna.
Chismautemanta, Tayta Francisco Alvarez kashna shinami yuyarin,
Ñukanchik ñawpa yuyakkunapak pachaka, haciendayuk
runaka, runakunapak kawsay, paykunapak wiwakuna mana
alli kashkatami yuyarka. Maypi llamata michikukta rikushpa,
uchilla kuchikunata rikushpa, ashkata piñarishpami, carabinata
hapishpa, tukyachishpa wañuchik karka. Ñuka wawa kashpaka,
“patroncito, ama wañuchichu. Llama illakka imatatak mikushun,
imatatak churasha” nikukllapitakmi wañuchiwan sakishpa rik
karka. (F. Álvarez, rimanakushka, 15 enero de 2021).
Waranka, iskun patsak, pusak chunka watakunakamaka, ña tukuy
llaktakunapimi llamakunaka chinkarishka karka. Shinapash, hawa
Gramapampa, Guantuk, Cotopaxi karu llaktakunallapimi tiyarka.
Llamakuna mana tiyakpipash, llamakunamanta taki, yachachikunaka
runakunapak yuyaypi, achikllami kawsarka. Runakunaka, mishukuna
mashna llamakunata kunkarichik nikpipish, manatak llamakunataka
kunkarirkakunachu. Wakin, mamakuna, yayakunaka kashna shinami
rimakkuna karka, “ima pachapish, runa kawsay tikramunka, runa wiwa
kutimunka”. “Llama aychata mikushun, llama shina kallpashunpash”
nikkuna karka, nishpami, San Lorenzomanta, mama María Cajoka nin
(M. Cajo, rimanakushka, 20 de marzo de 2023).
LLAMAKUNAPAK KUTIMUY
Waranka iskun patsak, pusak chunka watakunamanta wichiman,
Chimborazo, wakin Riobamba Iglesiawan tantarishka runakunaka,
imashina runakunapak kawsayta sinchiyachishun, imashina
Luis Alberto Tuaza Castro
CHAKIÑAN. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades / ISSN 2550 - 6722
91
pachamamata allichishun, imashina allpata tarpushun, imashina
kawsayta mashkashun (Santana, 1995) nishpami llamakunata
ayllullaktakunapi churanata yuyarirkakuna. Chay watakunapakka,
ña tawka llaktakunapimi haciendakunaka tukurishka karka,
ayllullaktakunapash wiñarishka karka (Tuaza Castro, 2017b). Shinapish
runakunapak llakikunaka manatak chayrak tukurishkachu karka.
Allpakunapash, ña mana ñawpa shina pukurkachu.
Llakikunata mishankapak, allpata hapinkapak, runakunaka
yuyaykunata allichi kallarirkakuna, tantanakurkakuna. Shuk punchaka,
San Juanmanta runakunaka, yaya Gabriel Barrigawan rimarkakuna.
Guabukmanta, mama María Ati, kaytami yuyarin, “shuk punchami
Bolívar, Salinasman rikurkanchik. Ña chawpi ñanpika, yaya Gabrielta
nirkanchik, ‘imatatak ruray tukunchik. Manachu llamakunata mashkay
tukunchik’. Chashna nikpika, yaya Gabrielka nin, ‘alli yuyaymi, shinapish
maypitak llamataka hapishun’. Chashnami, kati punchakunataka
llamakuna tiyachuntak nirkanchik” (M. Ati, rimanakushka, 23 de enero
de 2023). San Juan runakunaka, yaya Gabrielwan tantanakushpami,
llamakunata churarkakuna. Chay watakunaka, yaya Gabriel Barrigaka,
San Juan, párrocomi karka. Payka yaya Leonidas Proaño, Riobamba
obispupak yuyaykunata, llankayta katishpami, runakunawan llankarka,
wankurirka.
Waranka, iskun patsak, iskun chunka watapakka, yaya Gabrielka,
Pungala kitillipimi llankanaman, yaya Víctor Corral, Riobamba obispo
kachashka karka. Yaya Gabrielka, Pungalá runakunawan tantarishpami,
llamakunata mirachita kallarirka. Kay llankaymanta, yaya Gabrielka
kashnami willan,
Ñukaka misakunapi, tantanakuykunapi runakunataka,
tantarichik, allpata allichishun, wawakunapak imallatapash
mashkashun nirkani. Shina nikpika, runakunaka nirka,
imatatak ruray tukunchik. Ñukaka llamakunata churashunchik
nirkani. Pungalá runakunaka ashka kushillami tukurkakuna.
Chaymantami, pushakkunawan tantanakushpa, Cotopaxi
markapi llamakunata mashkakrirkanchik. Zumbagua, kitilliman
chayashpaka, chay llaktapi llankak, salesiano yaya Piota
nirkanchik, yaya Pío, llamakunata katuy. Chashna nikpika
payka nirka. Imapak, llamakunataka ninkichik, mana alli
wiwakunachu kan. Ñukamantaka tukuyta apaychiklla. Imapak
mana valichu kan, nirka. Chashnami ishki chuka llamakuna
apashka shamurkanchik (G. Barriga, rimanakushka, 15 de enero
de 2021).
Llamakuna ña chayamukpika, Pungalá warmikunaka ashkatami
kushikurkakuna, wakinkunaka wakarkakuna. Angiñay ayllullaktamanta,
mama María Chutu, kashnami nin, “llamakuna chayamuy punchaka
ashkatami kushikurkanchik. Ñuka imaka amiktami wakarkani.
Llamakunawanka, ñukanchik ñawpa taytitukuna, mamitakunapak
CHIMBORAZO AYLLULLAKTAKUNAPAK LLAMAKUNA: LLAKTAKUNAPAK ALLI KAWSAYPAK,
PACHAMAMAPAK HUNUYAYTA HARKAYPAK SHUK KUTICHI
Número 27 / DICIEMBRE, 2025 (79-96)
92
kawsay tikkramurkaka” (M. Chuto, rimanakushka, 20 de enero de
2021). Pungalá kitillipi llamakunata churankapakka, yaya Gabriel
Barrigaka, Alemaniamanta Misereor Catolicopak yanapaytami
mañarka. Chay punchakunaka, Misereor tantanakuyka, Chimborazo
markapimi runakunata sakirik hacienda allpakunata rantishpa kushpa
yanapakurka. Pungalapika, chay tantanakuyka pishka waranka dólar
kullkikunatami, tantarishka warmikunaman kurka. Chay kullkiwanka,
chunka warmi llamakunata, shuk kari llamatapashmi rantirkakuna.
Kati watakunataka tantalla llankashun nishpami, llamata wiñachik
mamakunaka, yaya Gabrielwan tukushpa, Inti Ñan, hatun tantanakuyta
wiñachirkakuna. Kay tantanakuyka, llamakunapak hampinata
yachachikkunata mashkarka, llamakunapak aychata, millmata
katunapak, maypi rantikkunata mashkarka. Kati watakunaka, Inti
Ñan tantanakuyka, Pungalá kitillapi yakuwan awanata wiñachirka.
Shinallatak, ayllullakta mamakunamanpash, llama aychata imashina
yanunatapash yachachirka.
Llamata rantinapak Riobamba Diócesismanta kullkita hapik
mamakunaka, pishka watakunapimi pishka waranka kullkikunataka
kutichina karka. Mana kullkita kutichi tukushpaka, wawa
llamakunawanmi kutichinatak karka. Wakin warmikuna kutichishka
kullkiwan, wawa llamakunawanpash, Inti Ñanpi tantarishka runakunaka
shuktak llaktakunapimi llamakunata churarkakuna. Kay tantanakuypak
llankaywanka, Cipalpa, Columbe, Achupallas, San Andrés, shuktak
Chimborazo kitillikunapipashmi, ashka llamakunata churarkakuna.
Ishki waranka, ishki watapakka, Inti Ñanpak llankayta katishpa, Calpi,
Palacio Real ayllullaktapipash, warmikuna, yaya Pierrick Van Dorpe,
Francia mama llaktamanta, Calpipi párroco llankakuktami llamakunata
churanapak yanapayta mashkachun mañarkakuna. Kay llamakunawan,
llankay kallarimanta, yaya Pierrickka, kaytami nin,
Palacio Real, shinallatak Calpi shuktak ayllullaktakunapika,
ashka yarikaymi tiyarka. Ishki waranka, ishki watapika, shuk
killallapimi, yarikaywan wañushka, chunka wawakunata
pamparkanchik. Mikuypish, mana paktachu karka. Chay
llakikunata rikushpami, pastoral tantanakuypika, imatatak
rurashun nishpa yuyarirkanchik. Chaypimi wakin runakunaka
nirka, shuktak llaktakunapika llamakunata churakunkuna,
ninka. Yaya Pierrick, yanapaway, Franciapi ima yanapak
tantanakuykunawan wankurichipay, nirka. Chashnami Palocio
Real ayllullaktapika llamakunata churarkanchik. San Francisco
Kunuwachaypika muchikukunata ruranata, mermelada ruranata
shayachirkanchik. Shuktak ayllullaktakunapipash, llamakunata,
alpakakunata churarkanchik. Kunanka tukuy llaktakunapimi
llamakunaka, alpakakuna tiyan (P. Van Dorpe, rimanakushka,
23 de enero de 2021).
Kati watakunaka, ña llamakuna mirarikpika, Palacio Real,
Luis Alberto Tuaza Castro
CHAKIÑAN. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades / ISSN 2550 - 6722
93
shinallatak shuktak ayllullakta runakunaka imatatak rurashun, nishpa
yuyarirkakuna. Ari, llamakunata mikuna kashkata yacharkakuna,
millmawan pushkashpa, awana kashkatapash yacharkakuna. Shinapish,
chay llankaykunallaka mana pakta kanchu, nishpami, shuk mikuna
restauranteta wiñachirkakuna, shinallatak, karu llaktakunamanta rikuk
shamuk runakuna shamuchun, turismo llankaytapash kallarichirkakuna.
Kay watakunaka, tukuy llaktakunamantami tawka kari warmi, Palacio
Real restaurantipi, llamakunapak aychata mikunaman shamunkuna.
Mama Maria Acalo, kashnami nin,
Llamakunamantami ñukanchik kawsayka allichirishka.
Restaurantepi, llama aychata kusashpa katunchik, millmata
allichishpa churanata awanchik. Tawka karu llakta runakunami
llama ponchota, llama kunuk churanata munankuna.
Ñawpaka, warmikuna kusakuna makashka, rimashka, ahashka
kawsarkanchik. Kunanka llamakunawan llankashkamantaka,
pipash mana riman, pipash mana ahan. Warmikunapash
kullkiyuk kanchik. Wata tukuritami, mashnalla kullki
yaykushkata yupashpa, tukuy warmikunaman rakinchik (M.
Acalo, rimanakushka, 22 de enero de 2021).
Llamakunawan llankaymanta, Palacio Real warmikunapak, shinallatak
kuchulla ayllullaktakunapakpash kawsay alli tukushka. Allpakunata
rikukpika, ñawpa pachakunapika, yanka yuktsi allpallami karka. Kunan
punchakunaka, llama ismamanta, allpakunaka sumak tarpunakunami
kan. Shuktak ayllullaktakunata rikukpika, tawka runakunami, tukuy
paykunapak ayllukunantik karu llaktakunapi llankakrinkuna. Allpata,
wasita shitashpami, karu llaktakunapi kawsakrinkuna. Palacio Real,
runakunaka ña mana karuta rinkunachu. Llamakunamanta, karuta
rinaka harkarishkami, kay llaktallapitakmi kawsay tiyan, llankay tiyan.
Wawakunapash ña mana yarikayta charinkunachu. Unkuykunapash
chinkarishkami kan.
TUKUCHINAPAK
Kay killkapika, imashina Chimborazo ayllullakta urkukunaka punchanta
llatanlla sakirikushkatami rikuchishkani. Shinallatak ashka rupaypash,
tamia illaypash, yakukunata chakichimukun. Urkukuna ña chushuklla
kakpika, chaipi kawsay runakunaka uktashpami karu llaktakunapi
llankanaman, kawsanamanmi rikunkuna. Urkukuna chinkarikukta
rikushpaka, runakunaka tantarikunkuna, yanapaykunatami
mashkakunkuna. Chashnami, urkukunata kamankapak yanapak
tantarikunata makita mañashkakuna.
Calpi, Pungalá kitilli ayllullakta runakunaka, llamakunata wiñachishpa,
CHIMBORAZO AYLLULLAKTAKUNAPAK LLAMAKUNA: LLAKTAKUNAPAK ALLI KAWSAYPAK,
PACHAMAMAPAK HUNUYAYTA HARKAYPAK SHUK KUTICHI
Número 27 / DICIEMBRE, 2025 (79-96)
94
hawalla urkukunata, pachamamata kamana kashkatami yachashkakuna.
Shinapash, llamakunata rantinkapak mana kullkita charishkamantami
Riobamba Diócesis tantanakuyta, llamakunawan yanapachun
mañashkakuna. Chashnami, yaya Gabriel Barriga, yaya Pierrick Van
Dorpe, iglesiata pushak runakunaka, Pungalá, Calpi runakunawan,
ashtawanka warmikunawan tantarishpa llamakunawan, runakunapak
kawsay alli tukuchun yanapashkakuna.
Kunan punchakunaka, tawka ayllullaktakunapimi llama wiwakuna
tiyan. Warmikunapak tantanakuykunapash, llamawan llankaymanta
sinchiyarishkami kan.
Llamakunaka, ñawpa pachakunamanta runakunapak kawsaypi ashka
tantarishkami kan. Runakunapak kawsaypika, llamakunaka ashkatami
yanapankuna: aychata, wanuta, millmata, yawarta, tullukunata,
karatapashmi kun. Llamapak ishpapash, millmapash, hampimi kan.
Wawakuna rinrinta nanachikpika, llama millmata kunuchishpami
rinrinpi churashpa kunuchinkuna, hampinkuna. Wayra hapikpipash
llama ishpawan wawakunata pichankuna. Shinallatak, llama ismata
ninawan hapichishpa, kushnichinkuna.
Llamamanta pachamamapash hampirin, alli tukun. Allpapash sumakta
pukun. Tawka llaktakunapimi, llamakunamanta alli murukuna
pukun, hiwakuna wiñan, kurukunapash mirarin. Llamakunamanta
runakunapakka alli mikuy, alli churari tiyan. Palacio Real, shinallatak
shuktak ayllullaktakunapipash, llamakunamanta turismo tiyarin,
restaurantikuna mirarin. Palacio Real ayllullaktapika, llamawan
alli tukushkatapashmi runakunaka nin. Llamawan kawsay alli
kashkamantami, llamawan hampina ukuta wiñachishkakuna. Kaytaka,
llama terapia nishpami yachak mishukunaka nin.
Ari, llamawan llankayka mana runakuna ashka kullki charik
tukunapak shinami. Shinapash, runakunapak kawsaypika, mana tukuy
kullkita hapinapakllachu kan. Wakin llaktakunapika kunankamami
karanakunapak, yanaparinapaklla murukunata tarpunkuna,
wiwakunatapash mirachinkuna. Ashtawan, kay yanapaykunata
rikushpa katina kan. Shinallatak, llamamanta kay killkashkaka shuktak
llankaykunatapash wiñachi tukuna kashkatami rikuchin.
Runakunapak yuyaypika, kawsaypika, llamakunaka mana wanka
wiwakunachu kan. Runakunataklla, llamaka kushikuyta, yuyayta,
samarita kushkatami yuyankuna. Llamaka, runakunamanta mana
karupichu kawsan. Ayllukunapak kuchullapimi kan, asikpi kushiyan,
wakakpi llakita rikuchin. Wamprakunapash, llamakuna runakuna shina
kashkamantami, kusakanata, warmikanataka llamaman churashpa
rimankuna, asinkuna, pukllankunapash.
Shinallatak, runakunapak kawsay sumak kachun, yanapak
tantarikunapak llankaykunaka, llamakunawan pakta kashkami rikurin.
Wakin shuktak llankaykunaka wakllirishkami kan. Kutin, llamakunawan
Luis Alberto Tuaza Castro
CHAKIÑAN. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades / ISSN 2550 - 6722
95
llankayka runakunaman mushuk kawsay tiyana kashkatami
rikuchin. Llamakunamanta llankashun, yuyaykunata mashkashpa
killkashun, llamakunawan ñukanchik kawsayta sinchiyachishunchik,
pachamamatapash kishpichishunchik.
DECLARACIÓN DE CONFLICTO DE INTERESES: El autor
declara no tener conictos de interés.
DECLARACIÓN DE APROBACIÓN DEL COMITÉ DE ÉTICA:
El autor declara que la investigación fue aprobada por el Comité de
Ética de la institución responsable, en tanto implicó a seres humanos.
DECLARACIÓN DE LA DISPONIBILIDAD DE DATOS: El
autor declara que los datos utilizados en la investigación se encuentran
disponibles en el contenido del artículo.
RIKUSHKA KILLKAKUNA
Arias Maldonado, M. (2018). El antropoceno: La política en la era
humana. Taurus.
Bretón, V. (2012). Toacazo en los Andes centrales del Ecuador tras la
reforma agraria. FLACSO-Abya Yala.
CONDESAN. (18 de abril de 2025). Monitoreo de páramos. https://
condesan.org/monitoreo-paramos/
Coronel, R. (2003). El poder local y poder público: el Municipio
de Riobamba en el proceso de transición de la colonia a la
república (1790 - 1890). Universidad Andina Simón Bolívar.
Ferraro, E. (2004). Reciprocidad don y deuda: relaciones y formas de
intercambio en los Andes ecuatorianos. FLACSO-Abya Yala.
Guamán, Y. (2010). El renacer de la reina andina. Grácas Basantez.
Hosfstede, R., Mena-Vásconez, P., & Súarez Robalino, E. (2023). Los
páramos del Ecuador: pasado, presente y futuro. Universidad
San Francisco.
Krainer, A., & Jácome Estrella, H. (2023). Una oportunidad para
imaginar otros mundos: el legado de Alberto Acosta Espinosa.
FLACSO.
Murra, J. (1972). Formaciones económicas y políticas del mundo
andino. Instituto de Estudios Andinos.
OMS. (8 de junio de 2022). Transtornos mentales: OMS. https://www.
CHIMBORAZO AYLLULLAKTAKUNAPAK LLAMAKUNA: LLAKTAKUNAPAK ALLI KAWSAYPAK,
PACHAMAMAPAK HUNUYAYTA HARKAYPAK SHUK KUTICHI
Número 27 / DICIEMBRE, 2025 (79-96)
96
who.int/es/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders
ONU. (25 de septiembre de 2015). Objetivos de Desarrollo Sostenible.
https://www.un.org/sustainabledevelopment/es/biodiversity/
Romero, H. (2003). Llamas, mito y ciencia en el mundo Andino. Revista
de Ciencias Sociales, (13), 74 - 98. https://www.redalyc.org/
pdf/708/70801307.pdf
Runallakta. (2015). Ñuka llama de mi vida [Grabado por Runa llakta].
https://www.youtube.com/watch?v=nE2VVw6x2fA&t=83s
Salomon, F. (2011). Los señoríos étnicos de Quito en la época de los
incas: la economía política de los señoríos norandinos. Instituto
Metropolitano de Patrimonio y Universidad Andina Simón
Bolívar.
Santana, R. (1995). ¿Ciudadanos en la etnicidad? los indios en la
política o la política en los indios. Abya Yala.
Tuaza Castro, L. A. (2017a). La construcción de la comunidad desde los
imaginarios indígenas. Universidad Nacional de Chimborazo.
Tuaza Castro, L. A. (2017b). Liderazgo indígena tras la disolución del
régimen de hacienda. Ecuador Debate, (103), 33-44. https://
repositorio.acsoandes.edu.ec/handle/10469/13706
Tuaza Castro, L. A., Johnson, C., & MacBurnay, M. (2021). El cambio
climático y las comunidades indígenas en los andes del Ecuador.
Universidad Nacional de Chimborazo.
Velasco, J. (1946). Historia del Reino de Quito en la América Meridional.
Casa de la Cultura Ecuatoriana Benjamín Carrión.
